قدر سوژه‌هايي چون خانم‌هايي كه در دوران دفاع مقدس در پشت جبهه‌ها فعال بودند، بدانيد كه در كارهايي چون امدادگري، خياطي، پاك كردن حبوبات، بسته‌بندي كمك‌هاي مردمي، جمع‌آوري كمك‌هاي نقدي، انداختن سالاد و ترشي، سركشي به خانواده‌هاي شهدا و ... فعال بودند.

محمدرضا دهشيري

ابتدا به خواهراني كه صفحة چفيه را مي‌خوانند يادآوري مي‌كنم كه در اين شمارة امتداد، كتابي معرفي شده است كه محصول يك مصاحبه است. اگر يك تيم حرفه‌اي از ميان مصاحبه‌گران مرد انتخاب مي‌شد و براي ثبت خاطرات خانم شمسي سبحاني تلاش مي‌كرد، هرگز نمي‌توانست به اين زيبايي فضاي زنانه‌‌اي را كه در كتاب حضور دارد بوجود بياورد، اما وقتي يك خانم به نام گلستان جعفريان پا به اين عرصه مي‌گذارد، كتابي خلق مي‌شود كه منحصر به فرد است. بگذاريد براي تشويق شما خواهران براي ورود به اين عرصه، اين را هم بگويم كه خانم گلستان جعفريان به خاطر مصاحبه‌هاي جذّابي كه در رابطه با شهدا داشته و در ماهنامه «سوره» چاپ شده است، در سال 83 در بخش ويژه جشنوارة مطبوعات مقام اول را به دست آورد. در بعضي از اين مصاحبه‌ها شهيد از نگاه همسرش به زيبايي شخصيت‌پردازي شده است. قدر سوژه‌هايي چون همسران، مادران و خواهران شهدا و رزمندگان را بدانيد و همچنين قدر سوژه‌هايي چون خانم‌هايي كه در دوران دفاع مقدس در پشت جبهه‌ها فعال بودند، بدانيد كه در كارهايي چون امدادگري، خياطي، پاك كردن حبوبات، بسته‌بندي كمك‌هاي مردمي، جمع‌آوري كمك‌هاي نقدي، انداختن سالاد و ترشي، سركشي به خانواده‌هاي شهدا و ... فعال بودند. هرگز بر اين واقعيت چشم مبنديد كه بخشي از دفاع چند سالة مردان از انقلاب اسلامي روي دوش زنان بوده، پس قسمتي از تاريخ دفاع مقدّس نيز در سينة آنها حبس شده است. بيرون كشيدن اين تاريخ و ثبت و ضبط آن، تنها به عهدة شماست. اين گوي و اين ميدان.

□

تا به حال چفيه سعي داشته است تا شما را متوجه اهميت شناختن سوژه (اعم از موضوع مصاحبه و شخص مصاحبه‌شونده) بنمايد و نيز تأكيد كرده است كه هر سؤال بايد مكمّل سؤال قبلي باشد و از دل سؤال قبلي بيرون بيايد و وقتي كه پاسخ دل‌خواه و كاملي به دست مي‌آيد يا بحث به بن‌بست مي‌رسد، مي‌توان محور آن را عوض كرد، همچنين تلاش كرده است تا توضيح دهد كه در مصاحبه بايد چالش وجود داشته باشد و براي رسيدن به آن بايد سوالات به صورت جزئي طرح شوند و نيز سوالات بايد دقيق و صريح پرسيده شوند تا مصاحبه‌كننده نتواند به كلي‌گويي بسنده كند يا سؤال را تحريف نمايد و پاسخ‌هاي دور از موضوع بدهد.

در اين شماره از شما مي‌خواهم توجه كنيد كه دو اشتباه ديگر از سوي مصاحبه كننده، مصاحبة خوب را تهديد مي‌كند:

1. پرسيدن چند سؤال در يك سؤال: در پرسيدن سؤالات عجله نكنيد تا اولاً دستتان رو نشود، ثانياً مصاحبه شونده گيج و متحيّر نگردد.

دوباره تأكيد مي‌كنم «تنها يك سؤال بپرسيد»، آن را هم دقيق و صريح بپرسيد كه مصاحبه شونده بداند كه از او چه مي‌خواهيد. وقتي پاسخ اين سؤال را گرفتيد، نوبت سؤال بعدي است.

2. فضل‌فروشي: تسلط شما روي موضوع مصاحبه بايد شما را در گرفتن اطلاعات بيشتر از مصاحبه شونده كمك كند، نه اينكه فضاي مصاحبه طوري باشد كه او مستمع شما شود. اگر احساس مي‌كنيد كه دربارة موضوع آن قدر اطلاعات داريد كه اشباع شده‌ايد، بنشينيد و مقاله بنويسيد يا دربارة آن، داستان بنويسيد يا هر قالبي جز مصاحبه و گزارش انتخاب كنيد. چون وجود يك سري مجهولات، علت منطقي انجام يك مصاحبه است. اگر قرار است مصاحبه كننده‌ به جاي گرفتن حرف‌هاي جديد، خود اظهارنظر و ابراز فضل كند، نشانگر اين موضوع است كه بايد جاي مصاحبه كننده و مصاحبه شونده عوض شود.

البته اگر مصاحبه شونده فرض را بر جهل شما گذاشته بود و هر طوري كه دلش مي‌خواست پاسخ مي‌داد (كه اين حالت بيشتر وقتي با مسئولين و مديران طرف هستيد پيش مي‌آيد) بد نيست به بهانه‌اي اندكي از اطّلاعاتتان را به رخش بكشيد تا بداند كه شما هم چيزي براي گفتن خود داريد. نكتة ديگري كه بايد مورد توجه مصاحبه كنندة خوب باشد اين است كه حرف‌ها و ادعاهايي كه مصاحبه شونده دارد، بايد مستند ارائه شود؟ مثلاً اگر از اخلاص رزمندگان صحبت مي‌كند، يا اگر از شرايط سخت در عمليات‌ها مي‌گويد، يا اگر از دلاوري و ايثار رزمندگان داد سخن دارد، يا اگر كسي مي‌گويد رزمنده‌ها شيران روز و زاهدان شب بودند، بايد براي هر كدام مثال و مصداق داشته باشد. فرصت توصيف را از مصاحبه شونده بگيريد. او بايد با مثال‌هايي كه براي حرف‌هايش دارد، تصوير ارائه دهد. همين مثال‌هاست كه مصاحبه را مستند مي‌كند. در بررسي علل و عوامل پيروزي‌ها و شكست‌ها نيز بايد مسائل مستند و متيقن طرح شوند. پي‌گيري مستند بودن حرف‌ها از سوي مصاحبه كننده به شدّت از مصاحبه مراقبت مي‌كند تا از هر گونه اغراق و مبالغه كه دشمن اصلي يك مصاحبة خوب و مستند است، به دور باشد.

به حول و قوه الهي، چفيه مثال‌ها و پاره‌اي توضيحات را بعد از انجام تمرين‌هاي ذيل توسط شما، در شمارة بعدي پي خواهد گرفت.

1. در مصاحبه‌هاي مندرج در نشريات و نيز در مصاحبه‌هاي صدا و سيما، موضوعات زير را با دقت بررسي كنيد:

اغراق و مبالغه دربارة يك موضوع، طرح سؤالات يا جزئي پرسيدن چند سؤال در قالب يك سؤال، فضل‌فروشي مصاحبه كننده، چالش موجود در مصاحبه يا تأييد و تمجيد بي‌مورد در حين مصاحبه.

2. كتاب از چنده‌لا تا جنگ نوشتة گلستان جعفريان را بخوانيد.

3. گزارشي از مطالبي كه تا به حال دربارة دفاع مقدس خوانده‌ايد و نيز تمرين‌هايي كه تا به حال انجام داده‌ايد، براي چفيه بفرستيد.